Krew przed Esplanadą, sprawców nigdy nie znaleziono

To była wojna na symbole. - Po wojnie w Polsce toczy się walka na symbole i święta narodowe. 3 Maja nie mógł przyćmić obchodów 1 Maja - mówi dr Janusz Wróbel, historyk z Instytutu Pamięci Narodowej

W cyklu "To zdarzyło się w Łodzi" opisaliśmy krwawe stłumienie pokojowej manifestacji 3 maja 1946 roku. Po mszy w katedrze kilkudziesięciu studentów łódzkich uczelni postanowiło przemaszerować ulicą Piotrkowską na plac Wolności. Chcieli złożyć kwiaty na cokole po zniszczonym przez Niemców pomniku Tadeusza Kościuszki.

Szli środkiem Piotrkowskiej. Na czele - studenci prawa i medycyny. Ludzie ich pozdrawiali, wręczali kwiaty, krzyczeli: "niech żyją studenci!", wielu przyłączało się. Z każdą przecznicą maszerujących przybywało. Gdy zbliżali się do ul. Przejazd (dziś Tuwima), było ich już kilkuset.

Nagle drogę zastąpiła im grupa ubranych po cywilnemu mężczyzn, którzy zaczęli strzelać. W tłumie wybuchła panika. Ludzie z krzykiem rozbiegali się na wszystkie strony, próbowali ukryć się w bramach i sklepach. Pomagali im pracownicy Esplanady. Wyprowadzali studentów bocznymi wyjściami.

Z dokumentów wynika, że podczas zamieszek postrzelono trzy osoby. Jedna z nich - Roman Atomaniuk, lat 22, ekspedytor Głównego Handlu Wojskowego - zmarł.

Po zamieszkach 17 osób trafiło do aresztu Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego przy ul. Anstadta. Wielu opuszcza go tego samego dnia lub następnego. Dziewięciu studentów jesienią staje przed sądem grodzkim: są oskarżeni o "znieważenie władzy i publiczne nawoływanie do nieposłuszeństwa prawnym rozporządzeniom władzy". Grozi za to do dwóch lat więzienia, ale 12 października 1946 roku sąd wszystkich uniewinnia.

W 2001 roku śledztwo w sprawie stłumienia trzeciomajowej manifestacji wszczyna Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi. Po trzech i pół roku sprawa została umorzona z powodu niewykrycia sprawców. W uzasadnieniu napisano: "Ustalenia dokonane w toku śledztwa pozwalają na stwierdzenie, iż sprawcami opisanych czynów byli funkcjonariusze państwa komunistycznego. (...) Stwierdzenie to nie wystarczy do przypisania sprawstwa (...) konkretnym osobom".



Anna Kołakowska: Maj 1946 roku to specyficzny czas. W jakiej sytuacji politycznej dochodzi do manifestacji łódzkiej młodzieży?

Janusz Wróbel*: To był okres przejściowy. Decydujący głos w sprawach polskich mieli już wówczas komuniści, którzy objęli rządy po zajęciu kraju przez Armię Czerwoną. Utworzyli Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego w Lublinie, potem przekształcony w Rząd Tymczasowy z siedzibą w Warszawie. Powstał problem legitymizacji tej władzy, bo istniał przecież rząd na uchodźstwie w Londynie uznawany przez mocarstwa zachodnie, a więc Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię, oraz większość państw świata. Natomiast komunistyczny Rząd Tymczasowy uznawał tylko Związek Sowiecki.

Sprawa wyłonienia polskiego rządu była omawiana w gronie Wielkiej Trójki (Churchill, Roosevelt, Stalin). W lutym 1945 roku w Jałcie podjęto decyzję, że powstanie Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z udziałem komunistów i przedstawicieli emigracji londyńskiej. Na jego czele stał Edward Osóbka-Morawski. Rząd został zdominowany przez komunistów, którzy otrzymali najważniejsze resorty, m.in. bezpieczeństwa publicznego i obrony narodowej. Ale do tego rządu wszedł także Stanisław Mikołajczyk, który wrócił z Londynu. To były premier rządu emigracyjnego i przedstawiciel ruchu ludowego, odgrywającego od dziesięcioleci ważną rolę w życiu politycznym kraju. W Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej został wicepremierem i ministrem rolnictwa.

Podczas łódzkiej manifestacji wznoszono okrzyki na jego cześć.

- Mikołajczyk po powrocie do kraju został entuzjastycznie powitany. Większość ludności, która nie chciała nowego ustroju, pokładała w nim nadzieję na to, że kraj nie zostanie całkowicie opanowany przez komunistów, że gdy dojdzie do zapowiadanych w Jałcie wolnych wyborów parlamentarnych, Mikołajczyk i jego ugrupowanie zwyciężą i przejmą władzę. Mikołajczyk stanął na czele Polskiego Stronnictwa Ludowego - partii z założenia ludowej i chłopskiej, która szybko przekształciła się w ogólnonarodową.

Ponieważ nie można było tworzyć innych, niezależnych od władz komunistycznych stronnictw politycznych, nawet mieszkańcy miast masowo zapisywali się do PSL-u, bo uważali, że to jedyna droga do odebrania komunistom władzy. Bardzo szybko PSL stało się największą partią polityczną, znacznie większą niż PPR, która była zakamuflowaną partią komunistyczną, i PPS, która była z nią w sojuszu. Obie te "robotnicze" partie były wówczas słabsze od stronnictwa Mikołajczyka.

Zaczęła się rozgrywka polityczna?

- Z jednej strony był bardzo popularny Mikołajczyk, do którego garnęli się ludzie z miast i ze wsi, a z drugiej - mniej popularne partie robotnicze. Ale mają one inne atuty - ich człowiek stoi na czele rządu, mają główne ministerstwa, poparcie wojska i Armii Czerwonej, która stacjonuje w Polsce.

Komuniści zdają sobie sprawę z nastrojów ludności i starają się to swoje komunistyczne oblicze ukryć. Nie mówią, że Polska stanie się krajem komunistycznym, przekonują, że trzeba przeprowadzić reformy społeczne, na których skorzystają i chłopi, i robotnicy. A komunizm to odległa perspektywa, do której Polska będzie szła własną drogą. Z kolei cała nadzieja Mikołajczyka w tym, że zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej zostaną przeprowadzone wolne wybory. Wierzy, że PSL zdobędzie większość w Sejmie i odsunie komunistów od władzy. Komuniści celowo opóźniali wybory, Polacy idą do urn dopiero na początku 1947 roku. A przez lata 1945-46 toczy się walka na symbole i święta narodowe, trwa również brutalna rozprawa z przeciwnikami politycznymi.

W 1946 roku rocznica uchwalenia Konstytucji 3 maja jest nadal świętem państwowym?

- Tak, podobnie jak 11 listopada. Komuniści formalnie tych świąt nie zlikwidowali w pierwszych latach po wojnie, bo byłby to zbyt duży szok dla społeczeństwa i oczywista wskazówka, że zmierzają do innego ustroju. Formalnie święta nie zostały zniesione, ale komuniści chcą wprowadzać własne. Już 22 lipca 1945 roku odbywają się uroczyste obchody rocznicy Manifestu Lipcowego PKWN. Ledwie rok po jego uchwaleniu. To wyraźnie wskazuje, że ten dzień chcą uczynić głównym świętem państwowym.

W maju jest zderzenie dwóch dat. 1 Maja był obchodzony przed wojną, ale nie jako święto oficjalne, lecz święto robotników, socjalistów i komunistów. To była okazja do manifestacji, do stawiania żądań poprawy warunków pracy, często padały także postulaty polityczne. Po wojnie 1 Maja jest oficjalnym świętem robotników, ale w kalendarzu sąsiaduje z 3 Maja, co dla rządzących w Polsce komunistów staje się poważnym problemem.