Co kryje plac Wolności? Tu zaczyna się Piotrkowska

Dzisiejszy spacer po ulicy Piotrkowskiej zaplanowaliśmy na placu Wolności. Zajrzymy do Archiwum, Dętki, do muzeum tradycji wyznaniowych, farmacji, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego. Ten plac otwiera wejście na ulicę, która zawsze była chlubą łodzian. Startujemy o godz. 16 pod dawnym ratuszem, pl. Wolności 1

Pod "czwórką" była cukiernia Piątkowskiego, pod "szóstką" sprzedawano hawańskie cygara, pod "piątką" - znajdował się skład detaliczny win i destylarni Jankowskiego. Apteka i Instytut Wód Mineralnych M. Leinwebera mieściła się pod numerem drugim. Była zaopatrzona w wody mineralne, naturalne i sztuczne, a także "specyalia zagraniczne i wina lecznicze własnego wyrobu".

Od blisko dwóch stuleci Rynek Nowego Miasta, który w okresie międzywojennym otrzymał nazwę plac Wolności, jest jednym z najważniejszych miejsc Łodzi. To on stanowił serce utworzonej na początku XIX stulecia osady sukienniczej. I on rozpoczyna bieg ulicy Piotrkowskiej. Dlatego dziś w cyklu "Zawracamy Łodzią na Piotrkowską" będziemy poznawać to miejsce. Pomogą nam szefowie działających tam instytucji, a - jak się okazuje - jest ich niemało. Pod "jedynką", w dawnym ratuszu, jest Archiwum Państwowe, które gromadzi dokumenty z dziejów Łodzi, pod "dwójką" - przy aptece - można obejrzeć Muzeum Farmacji, a na piętrze filię Muzeum Miasta Łodzi - Oddział Kultur i Tradycji Wyznaniowych. Jest też Dętka, czyli niezwykłe Muzeum Kanału, który znajduje się pod placem, i wspaniałe Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne mieszczące się w budynku dawnej Niemiecko-Rosyjskiej Szkoły Realnej, a poza tym ciekawy kościół katolicki pw. Zesłania św. Ducha, dawniej luterański św. Trójcy. Jest też przy pl. Wolności parę bardzo miłych kawiarni. I choć plac utracił swoją centralną pozycję, nadal mnóstwo się tam dzieje.

Ale wróćmy do historii.

Na planie geometry Filio de Viebiga z 1823 jest dokładnie narysowany kształt osady włókienniczej w mieście Łodzi, której centralnym punktem odniesienia był Nowy Rynek. Ta okolica zachowała się niemal w niezmienionym kształcie do dziś.

Rynek usytuowano na niewielkim wzniesieniu. Miał kształt regularnego ośmioboku. Cztery wychodzące z rynku ulice wyznaczały cztery strony świata. Główna ulica od 1823 roku nosiła nazwę Piotrkowska. Kiedyś zaczynała się wcześniej, już od Starego Rynku. Z czasem jej północną część nazwano ul. Nowomiejską. Na południe od rynku znajdowała się osada tkaczy bawełny, na północ rozciągało się Stare Miasto, gdzie Łódź miała swój początek.

Plac Wolności otaczają ulice tworzące regularny kwadrat: Północna, Zachodnia, Rewolucji 1905 r. (kiedyś Południowa) i Wschodnia. Na osi wschód - zachód jest ul. Pomorska (kiedyś Średnia) i Legionów (dawniej Konstantynowska).

Jako pierwszy przy nowomiejskim rynku stanął drewniany zajazd z szynkiem, ale kolejne budowle - zgodnie z decyzją magistratu - mogły być już tylko murowane. Ratusz oraz kościół ewangelicki na Nowym Rynku to pierwsze reprezentacyjne budynki Łodzi. Zaprojektował je Bonifacy Witkowski. Były to nieduże, proporcjonalne i symetryczne budynki formą nawiązujące do klasycyzmu. W latach 1889-1892 kościół pw. św. Trójcy został kompletnie przebudowany. Świątynię zwieńczono ogromną kopułą otoczoną sześcioma wieżyczkami. W ten sposób zupełnie zmienił się wygląd tego miejsca. Natomiast ratusz pozostał harmonijną klasycystyczną budowlą z czworoboczną wieżyczką. Dziś to siedziba Archiwum Państwowego w Łodzi. Tam zaczynamy spacer o godz. 16.

Kiedyś na środku placu stały stragany i kramy kupców. Przyjeżdżali chłopi z okolicznych wsi, tuż przy Pomorskiej były jatki mięsne. Na Rynku Nowego Miasta handlowano do końca XIX wieku. Stragany zniknęły w 1898 roku, kiedy pojawiły się tramwaje.

Diametralnie wygląd placu odmienił się w II Rzeczypospolitej. W 1930 roku w jego sercu stanął pomnik Tadeusza Kościuszki, do dziś jeden z najważniejszych symboli Łodzi. 11 listopada 1939 roku został on zburzony przez niemieckich okupantów. Kościuszko wrócił na swoje miejsce w 1960 roku i znowu stoi dumnie na szczycie ponadośmiometrowego cokołu. Niestety, wiele starych domów zostało wyburzonych, w ich miejsce stanęły współczesne plomby. Najnowsza - to szklany dom - siedziba banku pod nr. 3.

To wszystko dziś przed nami. Zapraszam!